VPRO Tegenlicht zette op 29 april 2026 het video-essay Polymarkets, spreadsheets en het BBP online, ook bekend als Een kapitale denkfout. Het is gemaakt door regisseur Martijn Kieft en er is geen interviewer: Kieft vertelt zelf, met archiefbeelden. Zijn stelling volgens de VPRO: we vertrouwen blindelings op cijfers en vergeten alles wat niet in een kolom past.
Van een VN-zaal in 1968 tot de kredietcrisis
Kieft begint in het voorjaar van 1968 bij de Verenigde Naties, waar statistici nieuwe boekhoudregels voor de nationale rekeningen vaststelden. Volgens hem gingen de inkomsten van banken toen meetellen in het nationaal product, en werd geld verdienen met geld een productieve bijdrage aan de economie. Dat klopt in de kern, maar ging in stappen. Volgens geograaf Brett Christophers (Making finance productive, 2011) golden bankinkomsten eerder als overdracht en niet als productie. Het VN-systeem van 1968 maakte de financiële sector impliciet productief; pas met het systeem van 1993 werd dat expliciet.
Daarna gaat het essay naar Robert McNamara, die als Amerikaanse minister van Defensie de oorlog in Vietnam stuurde op meetbare cijfers, zoals het aantal gedode tegenstanders. Wat niet te meten viel, zoals de stemming onder de bevolking, telde niet mee. Opiniepeiler Daniel Yankelovich noemde dat later de McNamara fallacy; volgens archiefonderzoek deed hij dat in een toespraak in oktober 1971. Via socioloog George Ritzer en zijn McDonaldisering komt Kieft bij 2008: banken hadden volgens hem de risico’s van hypotheekpakketten weggemoffeld, en het systeem bleef alleen met overheidsgeld overeind.
Volgens Kieft zit dezelfde denkfout nu in algoritmes, wedmarkten zoals Polymarket en kunstmatige intelligentie. Daardoor leven we in een wereld die op papier nog nooit zo welvarend was, maar die toch voelt alsof er iets niet klopt.
Weerwoord
Het is een essay, geen onderzoek. Kieft trekt een lange lijn van één boekhoudbesluit naar de hele financialisering, en dat is een betoog. Ook is het niet zo dat er alleen naar het bbp wordt gekeken. Het CBS publiceert op verzoek van de Tweede Kamer elk jaar de Monitor Brede Welvaart, die ook gezondheid, wonen, veiligheid en milieu meet. De vraag is of beleid daar ook echt op stuurt.
Duiding Burgerplatform
Stop. Stop met beleid dat alleen afrekent op wat makkelijk te tellen is. Een bezuiniging die op één begroting geld oplevert, kan elders meer kosten. Lees ook economie is wat we voor elkaar doen, niet wat het bbp meet.
Bron. Kijk bij elke beleidskeuze ook naar wat niet in de spreadsheet staat: gezondheid, vertrouwen, leefomgeving en volgende generaties. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) kan die effecten zichtbaar maken. Zie ook Mazzucato over wat economische waarde is.
Herstel. Laat de Monitor Brede Welvaart meewegen in begroting en verantwoording. Een Fonds Brede Welvaart kan geld over de grenzen van ministeries heen inzetten waar het de meeste maatschappelijke waarde oplevert. Eerder in Tegenlicht: winst zonder dat aandeelhouders de missie opslokken en zijn betrouwbare banken mogelijk?
Bron: VPRO Tegenlicht, 29 april 2026; VPRO Tegenlicht, toelichting bij de aflevering; Christophers, Economy and Society, 2011; Ryan Madden over Yankelovich, The New Odds, 1971; CBS, Monitor Brede Welvaart 2026.
